UTANMAK VE UTANMAMAK

İnsan utanmalı mı yoksa utanmamalı mı? sorusunu isterseniz bir de şöyle soralım. Kabul edilemez bir şey yaptığımızda utanmamıza gerek var mı, yok mu? Hoş olmayan bir davranışımızla ilgili pişmanlığımızı gösteren bir duygu, tutum ve davranış içine giremesek, diğer canlılardan farkımız olur mu? “Yaratıkların en şereflisi kavramı”  nerede kalır?  Yersiz ve gereksiz durumda da utanma içine düşüp kendini aşağılamak ya da yok saymak da doğru değildir. Her iki durumda insanı doğru var olmaktan uzaklaştırır. Ya yok eder ya da şirretleştirir. İnsan kötü ya da kabul edilemez bir şey yaptığını düşünüp kendini huzursuz ve rahatsız hissetmelidir ki, insan olmanın onur ve gururunu yakalayabilsin. İşte utanmazlık insanı bu güzellikten yoksun bırakır. Karar sizlerin, doğrusunu siz bilirsiniz.

Siz bilirsiniz bilmesine, ama bütün dillerce utanmazlık kavramına yüklenen ya da onunla eşleşen kavramlara baktığımızda utanma duygusunun insan ve toplum için ne kadar önemli olduğunu daha iyi anlarız. Utanmazlık kavramıyla ahlaksızlık, arsızlık, yüzsüzlük, edepsizlik, terbiyesizlik, küstahlık, densizlik ve pişkinlik gibi kavramlar eşleşmektedir. Şimdi tekrar soralım. Saymaya çalıştığımız bu sıfatlardan bir ya da birkaçıyla anılmak kimleri mutlu eder? Beni mutlu etmez. Bana göre sizleri de mutlu etmez. Utanma duygusuna gelince; arlanma, utanma, terbiye, ahlak ve nezaket anlamlarına gelen edep ve hayâ olarak nitelenen oldukça insanın önemli ve en değerli özelliklerindendir. Utanma davranışlarımızın “ar damarı basınç birimi” olduğuna göre bu basıncın kabul edilebilir sınırlar içinde olması gerektiğini söylemeden de edemeyiz. Ar damarının çatlaması geri dönüşü olmayan bir gidişat olup insanı insanlıktan çıkarır.
İnsanın psikolojik dünyasında utanma duygusuna bulunmakla birlikte, neyin utanılacak ve nelerin utanmamızı gerektirmeyen fiiller olduğunu doğru belirlemek ön koşuldur. Bunun koşulları toplumun gelenekleri, görenekleri, görgü ve ahlak kuralları ile belirlenmiştir. Bu kuralları yaşama geçirirken uç tutum ve yaklaşımlardan kaçınmak gerekir. Gereksiz durumlarda yaşanacak utanma ve abartılı bir düzeye ulaşan utanma da, insanın yok olmasına neden olur. 
Her geçen gün aklı başında olan herkesi derinden düşündüren bir durum, toplumda giderek süratle yayılmakta, hatta geçer akçe durumuna gelmektedir. Bu iki ucu pis olan bir değnek gibidir. Uçlara kayan el mutlaka kirlenir. Utanmaktan utananlar ile en uygun davranışlarından bile sinen ve utanan insanların sayılarındaki görülen artış düşündürücüdür. Yalan söylemeyi, çalmayı çırpmayı, güveni sömürmeyi, rüşveti meşru sayıp bu davranışlarından dolayı utanmayanlar ile oturup kalkmaktan, yapması gereken girişimlerden çekinen, utananın insan ve insanlığa verebileceği bir şey olmadığı gibi, birinci gurup canileşirken ikinci grup ise olsa olsa asalak olur.  Bunu için insanın, ne bireysel egoizminin kölesi ne de içinde bulundu durumun uydusu olmaması gerektiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. İnsanımızın arzu edilen haslet ve karakterle donanabilmesi için başta anne-baba ve bizleri yönetenler olmak üzere herkese önemli görevler düşmektedir. Bunun bir tek yolu var. O da, insanı ve toplumu önemseyen ve değerleri temel alan eğitimdir. Yoktur başka bir yolu. Yolunuz aydınlık, bahtınız açık olsun…